मधेशको नेतृत्व संकट र नयाँ पुस्ताको जिम्मेवारी ...रामराजाप्रसाद सिंह :

54 मिनट पहिले प्रकाशित

Smrititimes

ईन्द्रकुमार मधेशानन्द

सत्ता अस्थायी हुन्छ, पद क्षणिक हुन्छ; तर सिद्धान्त, स्वाभिमान र संघर्षले इतिहास बनाउँछ, गणतन्त्रका प्रणेता, जनअधिकारका अथक योद्धा तथा राजनीतिक स्वाभिमानका प्रतीक श्रद्धेय रामराजाप्रसाद सिंहको १४औँ पुण्यतिथिको अवसरमा उहाँप्रति हार्दिक श्रद्धासुमन तथा सत्–सत् नमन।

रामराजाप्रसाद सिंह नेपालको राजनीतिक इतिहासमा केवल एउटा व्यक्ति होइनन्; उहाँ एउटा विचार हुनुहुन्छ, एउटा राजनीतिक संस्कार हुनुहुन्छ, एउटा विद्रोही चेतना हुनुहुन्छ र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—सिद्धान्तका लागि व्यक्तिगत स्वार्थ त्याग्न सक्ने राजनीतिक स्वाभिमानको प्रतीक हुनुहुन्छ। नेपालमा गणतन्त्रको राजनीतिक एजेन्डा मूलधारमा स्थापित भइनसकेको समयमा उहाँले गणतन्त्रको पक्षमा आवाज उठाउनुभयो। पञ्चायती व्यवस्थाको कठोरताबीच उहाँ भूमिगत हुनुभयो, निर्वासन भोग्नुभयो, जेल पर्नुभयो र राज्यको कठोर दमन सामना गर्नुभयो। उहाँको जीवनमा संघर्ष कुनै चुनावी रणनीति थिएन; संघर्ष नै उहाँको राजनीतिक जीवनको परिचय थियो। त्यसैले आज रामराजाप्रसाद सिंहलाई सम्झँदा केवल इतिहास सम्झेर पुग्दैन।

उहाँको राजनीतिक चरित्रलाई आजको राजनीतिसँग तुलना गर्नुपर्छ।
त्यो तुलना सुखद नहुन सक्छ। तर इतिहासको काम नै असहज प्रश्न सोध्नु हो। “म बिक्रीमा छैन” : एउटा वाक्यभन्दा धेरै ठूलो राजनीतिक दर्शन : रामराजाप्रसाद सिंहसँग जोडिएको “I AM NOT FOR SALE”—“म बिक्रीमा छैन”—भन्ने अभिव्यक्ति आज पनि राजनीतिक स्वाभिमानको शक्तिशाली प्रतीकका रूपमा स्मरण गरिन्छ।
यसको अर्थ केवल कुनै पद वा प्रस्ताव अस्वीकार गर्नु होइन।
यसको गहिरो अर्थ हो—
राजनीतिक मान्यता बिक्रीमा हुँदैन।
सिद्धान्त बिक्रीमा हुँदैन।
जनताको अधिकार बिक्रीमा हुँदैन।
आफ्नो स्वाभिमान बिक्रीमा हुँदैन।
आजको राजनीतिक परिदृश्यमा यही वाक्यलाई फेरि पढ्नुपर्ने आवश्यकता छ। किनकि आज राजनीतिको सबैभन्दा ठूलो संकट विचारको अभाव मात्र होइन; विचार र व्यवहारबीचको दूरी हो।
नेताहरूले भाषणमा सिद्धान्तको कुरा गर्छन्।
घोषणापत्रमा जनताको अधिकारको कुरा गर्छन्।
आन्दोलनमा परिवर्तनको कुरा गर्छन्।
तर सत्ता समीकरणको क्षण आउँदा त्यही सिद्धान्तको परीक्षण हुन्छ।
त्यही बेला प्रश्न उठ्छ—
कति मूल्यमा सम्झौता भयो?

रामराजाप्रसाद सिंहको जीवनले यसको विपरीत एउटा कठिन बाटो देखाउँछ। त्यो बाटो थियो—पदभन्दा विचार ठूलो।

मधेशको राजनीति : संघर्षको गौरव र नेतृत्वको विरोधाभास
मधेश नेपालको लोकतान्त्रिक तथा समावेशी राजनीतिक आन्दोलनको महत्वपूर्ण केन्द्र हो। मधेशले पटक–पटक आन्दोलन गर्‍यो। अधिकारका लागि आवाज उठायो। समानताको माग गर्‍यो।
पहिचान, प्रतिनिधित्व, समावेशिता र सम्मानको प्रश्नलाई राष्ट्रिय राजनीतिको केन्द्रमा ल्यायो। तर आज प्रश्न उठाउनुपर्ने अवस्था आएको छ— मधेशले जति राजनीतिक संघर्ष गर्‍यो, त्यसअनुसारको दीर्घकालीन राजनीतिक शक्ति किन निर्माण हुन सकेन?

यसको सम्पूर्ण दोष कुनै एक व्यक्ति वा कुनै एक पार्टीलाई दिनु उचित हुँदैन। तर नेतृत्वको भूमिका प्रश्नभन्दा बाहिर पनि रहन सक्दैन। किनकि जनताले आन्दोलन गर्छन्। जनताले मत दिन्छन्।
जनताले सडकमा उत्रिन्छन्। तर अन्ततः जनताको संघर्षलाई राजनीतिक उपलब्धिमा बदल्ने जिम्मेवारी नेतृत्वकै हुन्छ।

यहीँबाट मधेशको राजनीतिमा एउटा गम्भीर विरोधाभास देखिन्छ।
आन्दोलन बलियो, तर संस्थागत राजनीतिक शक्ति कमजोर।
जनताको भावना बलियो, तर नेतृत्वबीच एकता कमजोर।
अधिकारको मुद्दा बलियो, तर राजनीतिक प्राथमिकता पटक–पटक सत्ता समीकरणतर्फ केन्द्रित।

राजपादेखि जसपासम्म : एकताको सपना र विभाजनको इतिहास
मधेशकेन्द्रित राजनीतिले पटक–पटक ठूलो राजनीतिक शक्ति निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो। २०७४ सालमा विभिन्न मधेशकेन्द्रित दलहरू एकीकृत भएर राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपाल (राजपा नेपाल) बनेको थियो। यो एकताले मधेशमा एउटा ठूलो राजनीतिक शक्ति निर्माण हुने आशा जगाएको थियो। त्यो समय एउटा महत्वपूर्ण सन्देश थियो— छरिएका मधेशी शक्ति एक ठाउँमा आए भने राष्ट्रिय राजनीतिमा निर्णायक प्रभाव पार्न सक्छन्। तर एकता आफैँमा पर्याप्त हुँदैन। एकताभित्र साझा राजनीतिक दृष्टिकोण, संस्थागत निर्णय प्रणाली, नेतृत्व हस्तान्तरणको संस्कार र दीर्घकालीन उद्देश्य पनि चाहिन्छ। त्यसको अभाव भयो भने ठूलो पार्टी पनि ठूलो समस्याको घर बन्न सक्छ।

२०७७ सालमा समाजवादी पार्टी र राजपाबीच एकीकरण भएर जनता समाजवादी पार्टी (जसपा) निर्माण भयो। त्यसबेला मधेशकेन्द्रित राजनीतिले अझ ठूलो शक्ति प्राप्त गर्ने अपेक्षा गरिएको थियो। तर केही समयमै आन्तरिक विवादहरू सतहमा आए।
अन्ततः जसपा विभाजित भयो। महन्थ ठाकुर नेतृत्वमा लोकतान्त्रिक समाजवादी पार्टी (लोसपा) बन्यो। मधेशकेन्द्रित राजनीतिक शक्तिको अर्को ठूलो विभाजन भयो।

यहाँ इतिहासले एउटा गम्भीर प्रश्न सोध्छ—
यदि जनताको अधिकारका लागि बनेको राजनीतिक शक्ति नै नेतृत्व व्यवस्थापन गर्न नसकेर बारम्बार फुट्छ भने त्यसको सबैभन्दा ठूलो क्षति कसलाई हुन्छ?
उत्तर स्पष्ट छ—
जनतालाई।
फुट्ने–जुट्ने राजनीतिको चक्र
मधेशकेन्द्रित राजनीतिमा पछिल्ला वर्षहरूमा एउटा प्रवृत्ति बारम्बार देखियो—
पार्टी बनाउने।
ठूलो पार्टी बनाउने।
एकता गर्ने।
पद बाँडफाँटमा विवाद गर्ने।
गुट बन्ने।
पार्टी फुटाउने।
नयाँ पार्टी बनाउने।
फेरि अर्को चुनाव आउँदा गठबन्धन गर्ने।
फेरि एकताको कुरा गर्ने।
फेरि विभाजनको खतरा पैदा हुने।
यो केवल पार्टीहरूको आन्तरिक कथा होइन।
यो मधेशको राजनीतिक इतिहाससँग जोडिएको गम्भीर प्रश्न हो।
राजनीतिक दल फुट्न सक्छन्।
लोकतन्त्रमा त्यो अस्वाभाविक होइन।
तर प्रश्न यो हो—
के हरेक विभाजन विचारका कारण भएको हो?
के हरेक एकता विचारका कारण भएको हो?
यदि एकता र विभाजन दुवैको केन्द्रमा विचारभन्दा नेतृत्वको शक्ति-सन्तुलन, पद र चुनावी गणित हाबी हुन्छ भने त्यसलाई राजनीतिक विकास भन्न गाह्रो हुन्छ।

महन्थ ठाकुर, उपेन्द्र यादव, राजेन्द्र महतो, हृदयेश त्रिपाठी र डा. सीके राउत : व्यक्ति होइन, प्रवृत्तिको समीक्षा : मधेशको राजनीतिमा महन्थ ठाकुर, उपेन्द्र यादव, राजेन्द्र महतो, हृदयेश त्रिपाठी र डा. सीके राउतलगायत विभिन्न नेताहरूले आ–आफ्नो राजनीतिक धार निर्माण गरेका छन्। कसैको सम्पूर्ण योगदानलाई नकार्नु इतिहासप्रति अन्याय हुनेछ। कसैको सम्पूर्ण राजनीतिक यात्रालाई एकै रंगमा चित्रित गर्नु पनि उचित हुँदैन।

तर लोकतन्त्रमा नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाउन पाइन्छ।
बरु उठाउनैपर्छ।
किनकि नेता जनताभन्दा माथि हुँदैन।
त्यसैले प्रश्न व्यक्ति–विरोधका लागि होइन, राजनीतिक उत्तरदायित्वका लागि हुनुपर्छ।
मधेशले सोध्नुपर्ने प्रश्न हो—
हामीले वर्षौँदेखि उठाउँदै आएको अधिकारको एजेन्डा कहाँ पुग्यो?
आन्दोलनपछि जनताको जीवनमा कति परिवर्तन आयो?
राजनीतिक प्रतिनिधित्व बढ्यो भने जनताको सामाजिक–आर्थिक अवस्था पनि त्यही अनुपातमा सुधारियो?
मधेशको राजनीतिक शक्ति राष्ट्रिय राजनीतिमा निर्णायक बन्न सक्यो कि पटक–पटक सत्ता समीकरणको सहायक शक्ति मात्र बन्यो?
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—
नेतृत्व/राजनीतिक संस्कार किन परिवर्तन भएन?
यी प्रश्नको जवाफ कुनै एक नेताले मात्र दिनुपर्ने होइन।
सम्पूर्ण राजनीतिक नेतृत्वले दिनुपर्छ।
“मुद्दा” हरायो कि मुद्दालाई सत्ताले छायामा पार्‍यो?
मधेशको राजनीतिमा सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न यही हो।

कुनै समय नागरिकता, समानता, प्रतिनिधित्व, समावेशिता, पहिचान, संघीयता र अधिकारका प्रश्नहरू राजनीतिक बहसको केन्द्रमा थिए।
आज पनि ती सबै प्रश्न पूर्णतः समाप्त भएका छैनन्।
तर ती मुद्दाहरूको राजनीतिक धार पहिलेको जस्तो तीव्र छ कि छैन?
यो बहस आवश्यक छ। किनकि आन्दोलनले जन्माएको राजनीतिक शक्ति जब सत्तामा पुग्छ, त्यसपछि आन्दोलनको भाषा र शासनको व्यवहारबीच दूरी देखिन सक्छ। सत्तामा पुग्नु आफैँमा गलत होइन।
सत्ता जनताको नीति कार्यान्वयन गर्ने माध्यम हो।

तर सत्ता प्राप्तिपछि आन्दोलनका मुद्दा कमजोर भए भने प्रश्न उठ्छ—
सत्ता साधन थियो कि लक्ष्य?
रामराजाप्रसाद सिंहको राजनीतिक जीवनसँग तुलना गर्दा यही प्रश्न अझ गम्भीर हुन्छ।
उहाँका लागि सत्ता लक्ष्य थिएन।
गणतन्त्र र जनअधिकार लक्ष्य थियो।

अवसरवादको आरोप : प्रमाणभन्दा पहिले आत्मसमीक्षा आवश्यक
मधेशको राजनीतिमा “अवसरवाद”, “पदलोलुपता”, “गुटबन्दी” र “मुद्दाविहीन राजनीति” जस्ता आरोपहरू सुनिन्छन्।
यी आरोपहरूलाई तथ्यको रूपमा स्वीकार गर्नु अघि प्रत्येक घटनालाई प्रमाणसहित हेर्नुपर्छ।
तर एउटा व्यापक राजनीतिक प्रवृत्तिको समीक्षा भने आवश्यक छ।
यदि नेता चुनावअघि एउटा कुरा गर्छन् र चुनावपछि अर्को प्राथमिकता अपनाउँछन् भने प्रश्न उठ्छ।
यदि पार्टी गठनको मूल कारण एउटा मुद्दा हुन्छ तर केही समयपछि पार्टीको सम्पूर्ण ध्यान नेतृत्वको पद र संगठनात्मक नियन्त्रणमा केन्द्रित हुन्छ भने प्रश्न उठ्छ।
यदि पार्टी फुट्दा जनतालाई कारण “सिद्धान्त” भनिन्छ तर फुटपछि मूल मुद्दामा खासै फरक देखिँदैन भने जनताले प्रश्न गर्नु स्वाभाविक हो।

राजनीतिक दलको नाम बदलिँदैमा राजनीति बदलिँदैन।
झण्डाको रंग बदलिँदैमा राजनीतिक संस्कार बदलिँदैन।
नेताको अनुहार बदलिँदैमा जनताको अवस्था बदलिँदैन।
राजनीति बदल्न राजनीतिक संस्कार बदल्नुपर्छ।

तेस्रो पुस्ता : नयाँ अनुहार कि नयाँ राजनीतिक संस्कार?
अब सबैभन्दा ठूलो प्रश्न नयाँ पुस्तासँग जोडिएको छ।
पुरानो पुस्ताका कमजोरीमाथि आलोचना गर्नु सजिलो छ।
तर नयाँ पुस्ताले के गर्छ? यही वास्तविक परीक्षा हो। यदि नयाँ पुस्ताले पनि— गुट बनाउने, पदका लागि प्रतिस्पर्धा गर्ने, व्यक्तिपूजा गर्ने, पार्टी फुटाउने, सत्ता समीकरणमा व्यक्तिगत लाभ खोज्ने, र चुनावका बेला मात्र जनताको मुद्दा सम्झने हो भने—
त्यो नयाँ राजनीति होइन। त्यो पुरानो राजनीतिलाई नयाँ अनुहारले दोहोर्याएको मात्र हुनेछ। नयाँ पुस्ताले एउटा साहस गर्नुपर्छ। नेताभन्दा पार्टी ठूलो। पार्टीभन्दा मुद्दा ठूलो। मुद्दाभन्दा जनता ठूलो। र जनताभन्दा माथि कोही हुँदैन। यही लोकतन्त्रको मूल संस्कार हो।

डा. सीके राउत र नयाँ राजनीतिक प्रयोगबाट पनि प्रश्न सिक्नुपर्छ
मधेशको राजनीतिमा डा. सीके राउतको उदयले पुरानो राजनीतिक संरचनामाथि नयाँ पुस्ताको असन्तुष्टि पनि अभिव्यक्त गर्‍यो।
नयाँ राजनीतिक शक्तिको उदय आफैँमा लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको हिस्सा हो। तर नयाँ शक्ति पुरानो राजनीतिक संस्कारबाट कति फरक हुन्छ भन्ने प्रश्न समयले मात्र प्रमाणित गर्छ। नयाँ पार्टी बनेर मात्र परिवर्तन हुँदैन। नयाँ राजनीतिक संस्कार निर्माण गर्नुपर्छ। नेतृत्व हस्तान्तरणको व्यवस्था हुनुपर्छ। आन्तरिक लोकतन्त्र हुनुपर्छ आर्थिक पारदर्शिता हुनुपर्छ। कार्यकर्ताको सम्मान हुनुपर्छ। जनताको मुद्दामा निरन्तरता हुनुपर्छ। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—
नेता बदलिन सक्ने तर विचार र संस्था टिकिरहने पार्टी निर्माण गर्नुपर्छ।नत्र आजको नयाँ शक्ति पनि भोलिको पुरानो समस्याको नयाँ नाम बन्न सक्छ।

रामराजाप्रसाद सिंहले देखाएको कठिन बाटो :
रामराजाप्रसाद सिंहको राजनीतिक जीवनको मूल्यांकन गर्दा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्छ—उहाँले सजिलो बाटो रोज्नुभएन। राज्य शक्तिको सामना गर्नुभयो। जेल भोग्नुभयो। निर्वासन भोग्नुभयो। जोखिम उठाउनुभयो। गणतन्त्रको मागलाई आफ्नो राजनीतिक जीवनको केन्द्र बनाउनुभयो। उहाँ पहिलो राष्ट्रपति निर्वाचनमा समेत गणतन्त्रवादी राजनीतिक धारको उम्मेदवारका रूपमा अघि सारिनुभएको थियो। त्यसैले उहाँको स्मरण केवल श्रद्धाञ्जलीको विषय होइन। उहाँको जीवन आजको राजनीतिक नेतृत्वका लागि एउटा नैतिक प्रश्नपत्र हो l

त्यो प्रश्नपत्रमा धेरै प्रश्न छन्।
तपाईं राजनीतिमा किन आउनुभयो? पदका लागि कि परिवर्तनका लागि? सत्ता पाएपछि तपाईंको मुद्दा बदलिन्छ कि अझ बलियो हुन्छ? जनताले दिएको मत तपाईंको निजी शक्ति हो कि सार्वजनिक जिम्मेवारी? पार्टी तपाईंको निजी सम्पत्ति हो कि कार्यकर्ता र जनताको संस्था? रामराजाप्रसाद सिंहको जीवनले यी प्रश्नको उत्तर आफ्नै व्यवहारबाट दिएको थियो।

मधेशलाई अब “नेता” होइन, नेतृत्व चाहिएको छ ...
मधेशमा नेताहरूको कमी छैन। तर नेतृत्वको प्रश्न अझै बाँकी छ।
नेता भनेको चुनाव जित्ने व्यक्ति मात्र होइन। नेता भनेको जनताको दीर्घकालीन हितमा निर्णय गर्न सक्ने व्यक्ति हो। नेता भनेको आफ्नो लोकप्रियता घटे पनि सही कुरा भन्न सक्ने व्यक्ति हो। नेता भनेको सत्ता गुम्ने डरले सिद्धान्त नबदल्ने व्यक्ति हो। नेता भनेको आफ्नै पदभन्दा संस्थाको भविष्य सोच्ने व्यक्ति हो। र नेता भनेको आवश्यक पर्दा—
“म पद छोड्न तयार छु, तर जनताको अधिकारमा सम्झौता गर्दिनँ”
भन्न सक्ने व्यक्ति हो।

यही अर्थमा रामराजाप्रसाद सिंहको जीवन आज पनि प्रासंगिक छ।

अब मधेशमा नयाँ राजनीतिक सम्झौता आवश्यक छ l
मधेशका राजनीतिक दलहरूबीच एकता आवश्यक छ।
तर त्यो केवल चुनावी एकता हुनुहुँदैन।
त्यो मुद्दामा आधारित राजनीतिक एकता हुनुपर्छ।
त्यसका लागि न्यूनतम साझा एजेन्डा आवश्यक छ।
नागरिकता।
समावेशिता।
समान प्रतिनिधित्व।
संघीयताको प्रभावकारी कार्यान्वयन।
मधेशको आर्थिक विकास।
कृषि र रोजगारी।
शिक्षा र स्वास्थ्य।
सीमा क्षेत्रको विकास।
युवा पलायन रोक्ने नीति।
भ्रष्टाचार नियन्त्रण।
स्थानीय तहलाई बलियो बनाउने नीति।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—
जनताको सम्मान र राज्यमा समान पहुँच।

यी मुद्दामा साझा धारणा निर्माण गर्न सकिन्छ भने नेतृत्वका व्यक्तिगत मतभेदहरू लोकतान्त्रिक ढंगले व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।
तर यदि साझा मुद्दाभन्दा व्यक्तिगत नेतृत्व ठूलो बन्यो भने विभाजनको इतिहास फेरि दोहोरिनेछ। इतिहासको अदालतमा सबै नेताहरू उभिनुपर्छ l इतिहास कुनै एक नेताको पक्षमा हुँदैन।
इतिहासले सबैलाई मूल्यांकन गर्छ।

महन्थ ठाकुरको राजनीतिक यात्रा पनि इतिहासले मूल्यांकन गर्नेछ।
उपेन्द्र यादवको राजनीतिक यात्रा पनि इतिहासले मूल्यांकन गर्नेछ।
राजेन्द्र महतोको पनि इतिहासले मूल्यांकन गर्नेछ। हृदयेश त्रिपाठीको राजनीतिक दृष्टिकोण पनि इतिहासले मूल्यांकन गर्नेछ। डा. सीके राउतको नयाँ राजनीतिक प्रयोग पनि इतिहासले मूल्यांकन गर्नेछ। त्यसैगरी नयाँ पुस्ताका नेताहरूलाई पनि इतिहासले मूल्यांकन गर्नेछ।

तर इतिहासको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न एउटै हुनेछ—
तपाईंले मधेशका जनतालाई के दिनुभयो?
कति पद पाए भन्ने इतिहासको एउटा सानो अध्याय हुन सक्छ।
कति पटक मन्त्री बन्नुभयो भन्ने पनि तथ्य हुन सक्छ।
कति पार्टी बनाउनुभयो भन्ने पनि राजनीतिक विवरण हुन सक्छ।
तर जनताको जीवन कति बदलियो?
त्यो नै वास्तविक इतिहास हुनेछ।

निष्कर्ष : अब “म बिक्रीमा छैन” को अर्थ बुझ्ने समय :

रामराजाप्रसाद सिंहको १४औँ पुण्यतिथिमा उहाँलाई श्रद्धाञ्जली दिनुको सबैभन्दा अर्थपूर्ण तरिका उहाँको तस्वीरमा फूल चढाउनु मात्र होइन। उहाँले देखाएको राजनीतिक स्वाभिमानलाई सम्झनु हो।
उहाँले देखाएको साहसबाट सिक्नु हो। उहाँले बोकेको गणतन्त्रको विचारलाई जनताको अधिकारसँग जोड्नु हो।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण "राजनीतिलाई फेरि जनताको सेवासँग जोड्नु हो।"

आज मधेशका सामु दुई बाटा छन्।
एउटा बाटो—पुरानै चक्र।
फुट्ने।
जुट्ने।
फेरि फुट्ने।
पदका लागि संघर्ष गर्ने।
सत्ता समीकरणमा रमाउने।
र चुनावपछि फेरि जनताको निराशा सामना गर्ने।

अर्को बाटो—नयाँ राजनीतिक संस्कारको।
मुद्दामा एकता।
संस्थामा लोकतन्त्र।
नेतृत्वमा पारदर्शिता।
राजनीतिमा स्वाभिमान।
र जनताको अधिकारमा अडान।

रामराजाप्रसाद सिंहले कठिन समयमा जुन बाटो रोज्नुभयो, त्यो सजिलो बाटो थिएन। तर इतिहासमा अमर हुने बाटो सधैँ सजिलो हुँदैन। आज मधेशका सबै राजनीतिक दल, नेता, कार्यकर्ता, युवा र सचेत नागरिकले आफैँलाई एउटा प्रश्न सोध्नुपर्ने बेला आएको छ—
हामी रामराजाप्रसाद सिंहलाई सम्झन मात्र चाहन्छौँ कि उहाँको राजनीतिक स्वाभिमानबाट सिक्न पनि चाहन्छौँ?

यदि सिक्न चाहन्छौँ भने—

पदभन्दा सिद्धान्त ठूलो बनाऔँ।
व्यक्तिभन्दा मुद्दा ठूलो बनाऔँ।
गुटभन्दा जनता ठूलो बनाऔँ।
दलभन्दा लोकतान्त्रिक संस्कार ठूलो बनाऔँ।
र चुनावी अंकगणितभन्दा मधेशको दीर्घकालीन भविष्यलाई ठूलो बनाऔँ।

मधेश कुनै नेताको निजी सम्पत्ति होइन।
मधेश कुनै पार्टीको राजनीतिक जागिर होइन।
मधेश लाखौँ जनताको अधिकार, सम्मान, पहिचान र भविष्यसँग जोडिएको साझा राजनीतिक सरोकार हो।
त्यसैले अब प्रश्न केवल “मधेशको नेता को?” भन्ने होइन।
अब प्रश्न हुनुपर्छ—
“मधेशको भविष्यको नेतृत्व कस्तो हुनुपर्छ?”
त्यो नेतृत्व—
सत्ताका लागि होइन, सिद्धान्तका लागि उभियोस्।
पदका लागि होइन, जनताका लागि लडोस्।
सम्झौताका लागि होइन, आवश्यक ठाउँमा अडानका लागि चिनियोस्।
आफ्नो राजनीतिक भविष्यभन्दा जनताको भविष्य ठूलो ठानोस्।
र इतिहासले फेरि कुनै दिन लेख्न सकोस्—
“मधेशले आफ्नो संघर्षको शक्ति सही नेतृत्वमा रूपान्तरण गर्‍यो।”
रामराजाप्रसाद सिंहको स्वाभिमानलाई यही नै सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ।

गणतन्त्रका अटल योद्धा, जनअधिकारका अथक सेनानी तथा राजनीतिक स्वाभिमानका प्रतीक श्रद्धेय रामराजाप्रसाद सिंहप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली।
सत्–सत् नमन!